Yap İşlet Devret Modeli Nedir? 2

Yap İşlet Devret Modeli devletlerin ileri teknoloji ve yüksek mühendislik gerektiren riskli projeleri, ulusal ya da uluslar arası firmalara yaptırmasıdır.

Birkaç asırdır varlığını sürdüren bir uygulama olan Yap İşlet Devret Modeli, İngilizce ’ build-operate and transfer’ ifadesi ile tüm dünyada geçerliliğini sürdürmektedir. En basit hali ile bir özelleştirme modeli olarak tanımlayabileceğimiz bu modelin tarihi temeli Osmanlı İmparatorluğu, Almanya, Fransa, İngiltere gibi ülkelerin 19.yy’da başvurmuş oldukları kamu imtiyazlarının devredilmesi yöntemidir. İstanbul’da Osmanlı İmparatorluğu döneminde yabancı şirketlere, imtiyaz sözleşmeleri ile yaptırılmış olan Tünel İşletmeleri, Tramvay, Elektrik, Gaz İdaresi, Haydarpaşa Liman İşletmesi gibi kamusal kullanım alanları, bu modelin tarihi kökenine ışık tutacak örneklerdir. Dünyada ise Süveyş Kanalı en önemli örneklerden biridir. Süveyş Kanalı İngiltere, Fransa ve Avusturya’nın ortak girişimi ile yapılmış ve Mısır Hükümeti’nden 99 yıllığına işletme hakkı alınmıştır.

Süveyş Kanalı
Süveyş Kanalı

Yap İşlet Devret Modeli devletlerin ileri teknoloji ve yüksek mühendislik gerektiren riskli projeleri, ulusal ya da uluslar arası firmalara devretmesi ile hayata geçirilir. İstenilen kamu hizmetini devralan firma sözleşme uyarınca, kendi finansmanı ile işletmeyi yaptıktan sonra kar elde edene kadar işletir. Şirket yatırmış olduğu ana parayı ve karını elde ettikten sonra gerekli devlet kuruluşuna işletmeyi devreder. Yani devletin gücü ve imkanları köprü, yol, tünel, baraj gibi yapıları yapmaya yetmiyorsa özel bir şirkete ihale aracılığı ile gerekli olan yapıları yaptırır. Yap İşlet Devret Modeli sözleşmelerinde hizmeti sağlayan şirket mutlaka kar eder. Örneğin günümüzde 3. Köprü’nün yapımını da içeren ‘Kuzey Marmara Otoyolu Projesi’ ihale aracılığı ile İçtaş İnşaat Sanayi Ticaret AŞ-Astaldi Ortak Girişim Grubu’na verilmiş olduğundan Yap İşlet Devret Modeli’ne güncel bir örnektir.

Ülkemizde Yap İşlet Devret Uygulaması

Ülkemizde Yap İşlet Devret Modeli uygulaması ile ilgili ilk yasal düzenleme 1984 yılında yapılmış olan 3096 sayılı kanundur. 1994 yılında hayata geçirilen yasal düzenleme 3996 sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin YAP İŞLET DEVRET Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkındaki kanun bu gün geçerliliğini koruyan ilgili kanundur. Bu kanun hazine garantisi, kamulaştırma, harç ve vergilerden muaf olma gibi özendirici teşvik ve tedbiri sunmaktadır.

3996 sayılı kanunun 3. Maddesinin a fıkrasındaki yap işlet devret modeli tanımlamasına göre ‘Yap işlet devret modeli: ileri teknoloji veya yüksek kaynak ihtiyacı duyulan projelerin gerçekleştirilmesinde kullanılmak üzere geliştirilen özel bir finansman modeli olup, yatırım bedelinin( elde edilecek kar dahil) sermaye şirketine veya yabancı şirkete, şirketin işletme süresi içersinde ürettiği mal ve hizmetin idare veya hizmetten yararlananlarca satın alınması suretiyle ödenmesini ifade eden bir modeldir.’

YİD ( Yap İşlet Devret) modelinin kullanılabileceği sektörler 3996 sayılı kanunun 2. Maddesinde belirlenmiştir. Ülkemizde YİD modelinin kullanılabileceği sektörler; tünel, baraj, köprü, içme ve kullanma suyu, sulama, haberleşme, elektrik üretim, arıtma tesisi, kanalizasyon, maden ve işletmeleri, fabrika ve benzeri tesisler, otoyol, iletim, dağıtım ve ticareti, trafiği yoğun karayolu, çevre kirliliğini önleyici yatırımlar, demiryolu, lojistik merkezi, gar kompleksi, deniz ve hava limanları, yer altı ve yerüstü otoparkı, yük ve yat limanları, milli park, sınır kapıları, tabiat parkı, tabiatı koruma alanı, yaban hayatı koruma tesisleri, toptancı halleri gibi hizmetlerdir. YİD modeli süresi en fazla 49 yıl olarak belirlenmiştir. Özel sektör eliyle hizmetlerin yapılandırılması için sermaye şirketi kurulması gerekmektedir. YİD Modeli çerçevesinde kurulan anonim şirket, Bakanlar Kurulu Kararı’ında belirtilen şartları taşımalıdır. Yani bu model kapsamında sunulan işe talip olabilmek için yerli ya da yabancı sermayenin Türk hukukuna uygun bir anonim şirket kurması gerekmektedir.

Dünya Ekonomisi İle Bütünleşme Çabası Olarak YİD Modeli

Yap İşlet Devret Modeli ülkemizde Turgut Özal ile özdeşleşmiş bir modeldir. Turgut Özal döneminde özelleştirme alanında atılan en önemli adımlarda YİD modeli kullanılmıştır. Ekonomide liberalleşme süreci olan bu dönemde yabancı sermayenin YİD modeli ile ülkede çoğalması sağlanmıştır. Dünya ekonomisi ile bütünleşmeyi hedef alan Turgut Özal girişimleri YİD modeli ile kalkınmıştır. Dünya ekonomisinde YİD modelinin önemli bir yeri olmakla beraber devletlerin özelleştirme ile ilgili tutumları farklıdır. Kendi kendine yetebilen ülke arzusunda olan ülkelerde özelleştirme ve YİD modeline olumlu bakılmaz. Nitekim YİD Modelinin en sıkıntılı tarafı ülke üzerinde yabancı şirketlerin uzun süreli varlığını sağlamasıdır.

Geri kalmış ülke statüsündeki ülkeler çağın dinamiklerini yakalamak için yüksek gücü olan yabancı şirketlerle çalışırken bu şirketlere belli imtiyazlar sağlarlar. KDV istisnası ile projeyi alan şirkete büyük kolaylık sağlanır. Sözleşme gereğince işletmeye açılan proje sözleşmedeki kar oranını yabancı şirkete sağlamaz ise devlet bunu ödemek zorundadır. Yani bir köprü projesinde YİD Modeli ile yapılan ve devlete devredilen hizmet istenilen mali karı sağlamalıdır. Diyelim ki köprüden saate şu kadar araç geçmesi ve araçlardan alınacak maliyet hesaplanmıştır. Hizmete açılan köprüden belirlenen sayıda araç geçmez ise sanki o araçlar geçiyormuş gibi devlet maliyeti karşılar. Son yıllarda ülkemizde yapılan köprü, tramvay, marmaray, otoyol gibi birçok hizmet YİD uygulaması ile yapılmış. Japonya, Almanya, Fransa gibi farklı ülkelerden şirketlere ihale yolu ile verilmiştir. Örneğin Marmaray tünel inşaatını Japon Taisei-Gama-Nurol Konsorsiyumu gerçekleştirmiştir.

Yap İşlet Devret Modeline Sağlanan Teşvikler Nelerdir?

Ülke ekonomisini kalkındırmak amacı ile YİD modelinin uygulanmasına yönelik belli teşvikler bulunmaktadır. YİD Modeli içersindeki yetkiler idareye tanınan yetkilerdir ve özel hukuk tüzel kişisine tanınan idari irtifaklar bulunmaktadır. İdare gerektiğinde kamulaştırma yoluna da gidebilmektedir. Özel hukuk kişisine sağlanan hazine garantileri önemli teşvikler arasındadır. Katkı Payı teşviki ise, idare tarafından görevli şirkete ödenen hizmet bedelidir. Bir diğer önemli teşvik ise Muafiyetlerdir. Yatırım yapan şirket tüm işlemlerinden harçlardan muaf tutulmaktadır. 2012 yılında bunlara ek olarak YİD modelinde KDV istisnası da mevcut kılınmıştır. Bu istisna ile proje kapsamında yapılan mal teslimleri ve hizmet ifaları katma değer vergisinden muaf olmuştur.

Kamu Hizmeti imtiyazından YİD Modeline

Yüksek teknik ve yüksek sermeye gerektiren projelerde, çağın ekonomik trendlerine uygun olarak YİD modeli uygulaması yoğun şekilde hayata geçmektedir. 3996 sayılı kanun tarihsel dinamiklere uygun olarak değiştirilmekte ve projeler kapsamında temel alınmaktadır. Yerli ve yabancı yatırımcıların önünü açmak amacı ile uygulanan teşvikler neticesinde ülkemizde son yıllarda birçok yabancı ve yerli firma ortaklığı ile projeler gerçekleşmektedir. Osmanlı İmparatorluğu döneminden beri ulaşım, iletişim, su, elektrik gibi yüksek teknik gerektiren projelerde yabancı yatırımcılara imtiyazlar tanınmaktadır.

Türkiye ekonomik tarihi incelendiğinde Yap İşlet Devret modelinin en çok uygulandığı iki dönem Turgut Özal dönemi ve günümüz olarak ortaya çıkmaktadır. Enerji sektöründe, Liman projelerinde, 3. Köprü projesinde, Yeni oto yolların yapımında YİD modeli ile gerçekleşmiş ve gerçekleşmekte olan yatırımlar bulunmaktadır. Tarihsel olarak kamu hizmeti imtiyazından, Yap İşlet Devret Modeline uzanan özelleştirme politikaları 70’li yıllarda başlayarak günümüzde en üst seviyeye ulaşmıştır.

Kamu hizmetinin özel kişilere gördürülmesi, hukuksal olarak da yeni düzenlemelerle uygulanmaya devam etmektedir. Özel kişilere bırakılan kamusal hizmetlerin hangilerinin bırakılıp bırakılmayacağı YİD modelinin en önemli sorunlarından biridir. Tutarlı uygulamalar için özel yasal düzenlemeler yapılması önemlidir. Kamu hizmetlerinin çağdaş dinamiklere uygun olarak verilebilmesi için YİD Modeli uygulama ve hukuki düzenlemeleri çağdaş ve adil olmalıdır.

Bir Cevap Yazın